Thi Công Điện Nước Nhà Xưởng May: Khu Vệ Sinh, Bếp Ăn Công Nhân

Điện nước nhà xưởng may khác xưởng cơ khí ở một điểm: hàng trăm, có khi hàng nghìn công nhân cùng nghỉ ca một lúc, nên khu vệ sinh và bếp ăn chịu tải dồn vào vài chục phút. Muốn hệ thống không tụt áp nước, không nhảy aptomat giờ ăn trưa, phải tính theo giờ cao điểm đó chứ không chia đều cho cả ngày. Bài này đi qua từng khu: nhà vệ sinh, bếp ăn công nhân, hơi cho bàn là, và cách tách điện nước khỏi khu may.

Nếu anh chị cần cái nhìn tổng quan về toàn bộ hạng mục trước, xem bài thi công điện nước nhà xưởng. Phần điện động lực cho chuyền may (máy may, máy vắt sổ, máy cắt) đã có ở bài thi công điện xưởng may; bài này tập trung vào phần phụ trợ phục vụ người lao động.

Vì sao điện nước xưởng may phải tính theo giờ nghỉ ca

Trong giờ làm, công nhân ngồi tại chuyền, lượng nước dùng rải rác. Đến giờ nghỉ giữa ca hoặc giờ ăn, gần như cả xưởng cùng rửa tay, đi vệ sinh, xếp hàng lấy cơm. Lưu lượng nước tức thời lúc đó có thể gấp nhiều lần mức trung bình.

Hậu quả hay gặp khi thiết kế theo mức trung bình:

• Vòi tầng trên yếu hoặc mất nước vì bơm tăng áp và đường ống chính quá nhỏ.
• Bồn chứa trên mái cạn giữa giờ nghỉ, bơm chạy liên tục, nóng và hỏng sớm.
• Bếp ăn bật cùng lúc nồi cơm, tủ hấp, máy rửa khay, quạt hút làm nhảy aptomat tổng của khu bếp.
• Ống thoát sàn khu vệ sinh nhỏ, nước tràn ra hành lang mỗi giờ nghỉ.

Vì vậy, bước đầu tiên khi nhận một công trình xưởng may là hỏi chủ đầu tư ba con số: số công nhân mỗi ca, số ca trong ngày và cách bố trí giờ nghỉ (nghỉ cùng lúc hay chia đợt theo chuyền). Ba con số này quyết định cỡ bể, bơm, ống và công suất điện khu phụ trợ.

Cách ước tính nhu cầu nước cho xưởng may

Tiêu chuẩn TCVN 4513:1988 (Cấp nước bên trong) đưa ra định mức nước sinh hoạt trong phân xưởng theo đầu người mỗi ca: khoảng 25 lít/người/ca với phân xưởng thông thường và 35 lít/người/ca với phân xưởng tỏa nhiệt nhiều. Xưởng may thuộc nhóm thông thường, trừ khu là ủi và nồi hơi.

Ví dụ tính minh họa (không phải số liệu của một công trình cụ thể): xưởng có 800 công nhân mỗi ca, làm 2 ca.

• Nước sinh hoạt: 800 × 25 = 20 m³ mỗi ca, tức khoảng 40 m³/ngày cho 2 ca.
• Nếu có phòng tắm cho công nhân (thường ở xưởng có ký túc xá hoặc khu nhuộm, giặt), cộng thêm định mức tắm theo số vòi sen.
• Bếp ăn tính riêng theo số suất ăn mỗi bữa; nên hỏi trực tiếp đơn vị nấu ăn vì mỗi bên dùng thiết bị khác nhau.
• Nước cấp cho nồi hơi (nếu có) lấy theo thông số nhà sản xuất nồi hơi.

Từ tổng nhu cầu ngày, chọn dung tích bể ngầm đủ dự trữ ít nhất một ngày sử dụng, cộng thêm phần dự trữ chữa cháy nếu bể dùng chung với hệ PCCC (phần này phải theo hồ sơ PCCC được duyệt). Bồn trên mái hoặc bơm tăng áp biến tần chọn theo lưu lượng giờ cao điểm, không theo lưu lượng trung bình.

Khu nhà vệ sinh công nhân

Cấp nước

Khu vệ sinh xưởng may thường có số lượng thiết bị lớn: dãy bồn cầu, bồn tiểu, dãy lavabo rửa tay dài. Đường ống cấp nên chạy vòng (mạch vòng) hoặc cấp từ hai phía để đầu dãy và cuối dãy có áp tương đương. Mỗi dãy thiết bị có van khóa riêng, để khi sửa một bồn cầu không phải khóa nước cả khu.

Với vòi rửa tay dùng nhiều lần trong ngày, vòi nhấn tự đóng hoặc vòi cảm ứng giúp giảm lượng nước thất thoát. Vòi cảm ứng cần nguồn điện (pin hoặc adapter), nên tính trước ổ cấp nguồn âm tường dưới lavabo, có nắp che nước.

Thoát nước

Ống thoát bồn cầu thường dùng phi 90–110, ống thoát sàn và lavabo phải đủ độ dốc để không đọng nước; khi thiết kế, tham chiếu TCVN 4474:1987 (Thoát nước bên trong). Ở khu vệ sinh đông người, nên chọn phễu thu sàn lớn hơn mức tối thiểu và đặt nhiều điểm thu, vì sàn ướt liên tục trong giờ nghỉ. Ống thông hơi phải kéo lên mái, nếu bỏ qua, mùi hôi sẽ bay ngược vào xưởng, nhất là xưởng kín có điều hòa hoặc quạt hút áp âm.

Điện khu vệ sinh

• Toàn bộ mạch ổ cắm, máy sấy tay, bình nóng lạnh đặt sau aptomat chống dòng rò (RCBO hoặc RCCB) ngưỡng 30 mA.
• Đèn và quạt hút dùng loại có cấp bảo vệ chống ẩm (IP44 trở lên); công tắc đặt ngoài cửa hoặc dùng cảm biến chuyển động để đèn không sáng suốt đêm.
• Quạt hút gió chạy theo giờ hoặc liên động với đèn; khu vệ sinh lớn nên có quạt hút riêng từng dãy.

Bếp ăn công nhân: điện và nước đi riêng

Bếp ăn tập thể của xưởng may phục vụ hàng trăm suất trong khoảng thời gian ngắn, nên tải điện tập trung rất cao trong 1–2 giờ trước bữa ăn. Nguyên tắc chung là cấp nguồn bếp từ một tủ điện riêng, có đồng hồ đo đếm riêng, để dễ tính chi phí khi thuê đơn vị nấu ăn bên ngoài.

Điện bếp

• Liệt kê thiết bị trước khi đi dây: tủ nấu cơm, tủ hấp, bếp từ công nghiệp (nếu dùng), máy rửa khay, tủ mát, tủ đông, quạt hút khói, máy nước nóng. Mỗi thiết bị công suất lớn đi một mạch riêng.
• Thiết bị 3 pha như bếp từ công nghiệp, tủ nấu cơm dung tích lớn: dùng ổ cắm công nghiệp có khóa hoặc đấu cứng qua aptomat, không dùng ổ cắm dân dụng.
• Chống giật: khu bếp ướt, sàn trơn, nên mạch ổ cắm phải có chống dòng rò; vỏ thiết bị nối đất chắc chắn.
• Chiếu sáng: dùng đèn kín bụi, kín hơi dầu mỡ; tránh đèn treo hở ngay trên khu nấu.

Nước và thoát nước bếp

Nước cấp bếp cần lưu lượng lớn ở khu sơ chế và rửa khay. Thoát nước bếp bắt buộc qua bể tách mỡ trước khi vào hệ thống thoát chung; nếu không, mỡ đông cứng trong ống chỉ sau vài tháng. Rãnh thu sàn bếp có song chắn rác tháo được để vệ sinh hằng ngày.

Hơi nước cho bàn là và khu hoàn thiện

Nhiều xưởng may có khu là ủi dùng bàn là hơi, cấp hơi từ nồi hơi điện hoặc nồi hơi đốt nhiên liệu. Phần này hay bị bỏ sót khi lập dự toán điện nước:

• Nồi hơi điện là một phụ tải lớn, cần mạch cấp riêng từ tủ tổng, chọn cáp và aptomat theo công suất ghi trên máy.
• Nước cấp nồi hơi nên qua bộ làm mềm nước, nếu không cặn vôi bám trong nồi và ống dẫn hơi.
• Nước ngưng từ bàn là và đường ống hơi cần đường thoát riêng, không xả tràn xuống sàn khu hoàn thiện.
• Ống hơi đi gần máng cáp điện phải giữ khoảng cách và bọc cách nhiệt, tránh làm nóng vỏ cáp.

Tách điện nước khỏi khu may và kho vải

Vải, chỉ, bông là vật liệu dễ cháy và rất sợ nước. Khi bố trí đường ống và dây điện, nên theo vài nguyên tắc:

1. Không cho ống cấp, ống thoát chạy ngang phía trên chuyền may và kho nguyên phụ liệu. Nếu bắt buộc phải đi qua, dùng ống có máng hứng bên dưới và hạn chế mối nối tại đoạn đó.
2. Gom khu vệ sinh, bếp, phòng nồi hơi về một phía nhà xưởng, cách khu may bằng tường hoặc hành lang.
3. Tủ điện khu phụ trợ đặt tách khỏi tủ điện chuyền may, để khi sự cố ở bếp hay khu vệ sinh không làm dừng sản xuất.
4. Đường cáp đi trong máng hoặc thang cáp riêng, không đi chung giá đỡ với ống nước.

Phần cấp thoát nước cho toàn khu (bể ngầm, trạm bơm, thoát nước mưa mái) được viết chi tiết ở bài thi công cấp thoát nước nhà xưởng. Nếu bể nước dùng chung cho chữa cháy, nên xem thêm bài nguồn điện cho bơm chữa cháy nhà xưởng để bố trí nguồn ưu tiên cho bơm.

Thứ tự thi công điện nước cho xưởng may

1. Khảo sát, lấy số liệu: số công nhân, số ca, giờ nghỉ, danh sách thiết bị bếp, có nồi hơi hay không.
2. Thiết kế và bóc khối lượng: mặt bằng cấp thoát nước, sơ đồ nguyên lý điện khu phụ trợ, bảng tính bơm và bể.
3. Thi công phần ngầm: bể ngầm, ống thoát dưới sàn, ống luồn cáp ngầm, hố ga, bể tách mỡ. Phần này phải xong trước khi đổ sàn.
4. Thi công phần nổi: ống cấp, máng cáp, tủ điện, đi dây, lắp thiết bị vệ sinh và bếp.
5. Thử áp, thử kín: thử áp ống cấp nước, đổ nước thử thoát, đo điện trở cách điện và kiểm tra chống dòng rò từng mạch.
6. Chạy thử giờ cao điểm: cho mở đồng loạt vòi ở khu vệ sinh, bật toàn bộ thiết bị bếp để kiểm tra áp nước và nhiệt độ cáp, aptomat.

Bước 6 thường bị bỏ qua, nhưng đây là lúc phát hiện bơm thiếu lưu lượng hay aptomat chọn sát quá trước khi công nhân vào làm thật.

Những lỗi hay gặp ở xưởng may đang vận hành

• Mở thêm chuyền nhưng không mở rộng khu vệ sinh và bếp: số công nhân tăng, áp nước và tải bếp vượt thiết kế ban đầu.
• Bình nóng lạnh, máy sấy tay không có chống giật: rủi ro điện giật ở khu sàn ướt.
• Bể tách mỡ quá nhỏ hoặc không có: tắc ống thoát bếp định kỳ, phải đục sàn sửa.
• Ống nước đi trên kho vải: một mối nối rò cũng đủ làm hỏng cả lô hàng.
• Dùng chung tủ điện cho bếp và chuyền may: sự cố bếp kéo theo dừng sản xuất.

Câu hỏi thường gặp

Xưởng may 500 công nhân cần bể nước bao nhiêu khối?

Tính sơ bộ theo định mức khoảng 25 lít/người/ca thì 500 công nhân dùng khoảng 12,5 m³ nước sinh hoạt mỗi ca, chưa gồm bếp, tắm và nồi hơi. Dung tích bể thực tế còn phụ thuộc số ca, có dùng chung với PCCC hay không, nên cần tính cụ thể khi thiết kế.

Bếp ăn công nhân có cần đồng hồ điện riêng không?

Nên có. Đồng hồ riêng giúp tách chi phí khi thuê đơn vị nấu ăn, đồng thời dễ theo dõi khi tải bếp tăng bất thường.

Có nên dùng bơm biến tần cho khu vệ sinh không?

Với xưởng có giờ nghỉ dồn tải, bơm tăng áp biến tần giữ áp ổn định hơn và chạy êm hơn so với bơm thường đóng ngắt bằng rơ le áp. Chi phí đầu tư cao hơn, nên cân nhắc theo quy mô.

Cải tạo điện nước khi xưởng đang chạy có phải dừng sản xuất không?

Thường không cần dừng toàn bộ. Có thể chia khu, thi công phần ngầm và đấu nối vào ngày nghỉ hoặc ca đêm. Cần thống nhất lịch cắt điện, cắt nước từng khu với chủ xưởng trước.

Đại Phú Thịnh nhận thiết kế và thi công điện nước cho xưởng may xây mới hoặc cải tạo khi mở rộng ca, từ khảo sát, bóc khối lượng đến chạy thử và bàn giao hồ sơ.