Thi công điện kho lạnh khác điện nhà xưởng thường ở bốn điểm: máy nén chạy gần như liên tục nên phải có nguồn dự phòng và bảo vệ pha chặt chẽ; dây dẫn, đèn, hộp nối phải chịu được nhiệt độ âm và độ ẩm cao; có thêm cả một nhóm tải sưởi (xả đá, sưởi cửa, sưởi ống thoát nước, sưởi nền) mà xưởng khác không có; và phải có hệ thống báo người bị kẹt trong kho. Làm sai một trong bốn điểm này, kho vẫn chạy được lúc nghiệm thu nhưng hư hàng hoặc hỏng máy nén sau vài tháng.
Kho lạnh thường là một phần trong gói thi công điện nhà xưởng của nhà máy thực phẩm, thủy sản, dược phẩm hay trung tâm phân phối. Bài này đi theo đúng thứ tự kỹ sư điện cần chốt: phụ tải, tủ điện, nguồn dự phòng, đi dây qua vách panel, chiếu sáng, sưởi và an toàn cho người làm việc trong kho.

Kho lạnh có những phụ tải điện nào
Trước khi chọn tủ và cáp, cần tách phụ tải kho lạnh thành từng nhóm, vì mỗi nhóm có chế độ chạy và yêu cầu bảo vệ khác nhau:
| Nhóm tải | Thiết bị | Đặc điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Máy lạnh | Cụm máy nén – dàn ngưng (dàn nóng), quạt dàn ngưng | Tải lớn nhất, dòng khởi động cao, chạy theo chu kỳ cả ngày lẫn đêm |
| Dàn lạnh | Quạt dàn lạnh đặt trong kho | Chạy liên tục, động cơ làm việc ở nhiệt độ âm và ẩm |
| Sưởi và xả đá | Điện trở xả đá dàn lạnh, sưởi khay và ống thoát nước, sưởi khung cửa, sưởi nền (kho âm sâu) | Tải thuần trở, đóng cắt theo lịch xả đá; công suất cộng lại không nhỏ |
| Cửa và bốc xếp | Cửa trượt hoặc cửa cuốn tự động, sàn nâng dock, màn gió | Tải gián đoạn, cần liên động với đèn báo và nút dừng khẩn |
| Chiếu sáng | Đèn trong kho, đèn khu đệm (anteroom), đèn dock | Đèn phải chịu nhiệt độ thấp và chống đọng nước |
| Phụ trợ | Bộ điều khiển nhiệt độ, cảm biến, báo động, sạc xe nâng | Công suất nhỏ nhưng phải có nguồn ưu tiên |
Nhóm sưởi và xả đá hay bị bỏ sót khi tính công suất vì nằm trong bộ máy lạnh do đơn vị lạnh cung cấp. Kỹ sư điện nên lấy thông số này từ nhà cung cấp máy lạnh ngay từ đầu, kể cả việc xả đá bằng điện trở hay bằng gas nóng, vì nó quyết định cỡ CB và tiết diện cáp cấp cho từng dàn.
Khi đã có bảng tải, cách tính công suất tổng và chọn trạm làm giống các xưởng khác, chỉ lưu ý máy lạnh có hệ số đồng thời cao hơn máy sản xuất. Phần này có trong bài cách chọn công suất máy biến áp cho nhà xưởng.
Tủ điện và bảo vệ cho máy nén
Máy nén là thiết bị đắt nhất trong kho lạnh và cũng dễ hỏng nhất vì lỗi điện. Tủ điện kho lạnh nên được thiết kế quanh việc bảo vệ máy nén:
- Mỗi cụm máy một lộ riêng từ tủ phân phối, có CB và khởi động từ riêng, để khi một cụm sự cố thì cụm còn lại vẫn giữ lạnh cho kho.
- Rơ le bảo vệ pha (mất pha, đảo pha, lệch pha, quá áp và thấp áp). Máy nén xoắn ốc (scroll) chạy ngược chiều chỉ một thời gian ngắn là có thể hỏng, nên đảo pha sau khi sửa lưới điện là nguyên nhân hỏng máy nén rất hay gặp.
- Cách khởi động phù hợp công suất: máy nhỏ khởi động trực tiếp, máy lớn dùng sao – tam giác, khởi động mềm hoặc biến tần theo khuyến cáo của hãng máy nén. Dòng khởi động lớn làm sụt áp cả xưởng nếu cáp và trạm không tính đến.
- Trễ thời gian khởi động lại sau khi có điện trở lại, và khởi động lần lượt từng cụm thay vì cùng lúc, để không quá tải máy biến áp hoặc máy phát.
- Đồng hồ đo điện năng riêng cho cụm kho lạnh nếu chủ đầu tư muốn theo dõi chi phí lạnh trên mỗi tấn hàng, hoặc kho cho thuê lại.
Tủ điện động lực nên đặt ngoài kho, ở khu khô ráo, có thông gió, gần cụm máy nén. Không đặt tủ trong kho hay khu đệm, vì hơi ẩm ngưng tụ trong tủ khi cửa tủ mở ra là nguyên nhân của rất nhiều sự cố chạm chập.

Nguồn dự phòng: máy phát và tủ ATS
Với kho chứa thực phẩm đông lạnh, thủy sản hay dược phẩm, mất điện vài giờ có thể làm hỏng cả lô hàng. Vì vậy câu hỏi không phải là có cần máy phát hay không, mà là máy phát gánh những tải nào.
Cách làm hợp lý là chia tải thành tải ưu tiên và tải không ưu tiên. Tải ưu tiên gồm máy lạnh, quạt dàn lạnh, bộ điều khiển, báo động và một phần chiếu sáng; tải sản xuất, văn phòng hay sạc xe nâng có thể cắt khi chạy máy phát. Tủ ATS chuyển nguồn cho thanh cái ưu tiên, còn thanh cái thường được cắt khi đang chạy máy phát.
Khi chọn công suất máy phát cho kho lạnh, phải tính đến dòng khởi động của máy nén lớn nhất trong khi các máy khác đang chạy, không chỉ cộng công suất định mức. Đây là lý do nên khởi động lần lượt từng cụm sau khi chuyển nguồn: cùng một tổng tải, khởi động tuần tự cho phép chọn máy phát nhỏ hơn đáng kể.
Kho nhỏ, hàng không quá nhạy nhiệt có thể chọn phương án đơn giản hơn: chuẩn bị sẵn tủ chờ đấu máy phát di động, có ổ cắm hoặc cầu đấu công nghiệp ngoài tường, khi mất điện kéo dài mới thuê máy phát. Dù chọn cách nào, phải có khóa liên động để không bao giờ đóng máy phát lên lưới.
Đi dây qua vách panel và chống đọng sương
Phần lớn lỗi điện ở kho lạnh nằm ở chỗ dây đi xuyên vách panel cách nhiệt. Mỗi lỗ xuyên là một cầu nhiệt: không khí ẩm bên ngoài lọt vào, gặp lạnh thì đọng nước, đóng băng quanh dây và chảy ngược vào hộp nối hoặc vào tủ.
Những nguyên tắc nên áp dụng:
- Đi máng cáp chính bên ngoài kho, trên mái panel hoặc dọc hành lang kỹ thuật. Chỉ đưa vào trong kho đúng các dây cấp cho dàn lạnh, đèn, điện trở và cảm biến.
- Gom các điểm xuyên vách về ít vị trí nhất có thể, dùng ống luồn hoặc đầu cáp kín, sau đó bơm foam PU lấp đầy và trám keo silicon cả hai mặt panel.
- Uốn võng dây trước khi vào thiết bị (tạo điểm thấp) để nước đọng trên dây nhỏ xuống ở điểm thấp thay vì chảy theo dây vào hộp đấu.
- Hộp nối, công tắc, ổ cắm đặt ngoài kho. Thiết bị buộc phải đặt trong kho dùng loại kín nước, đầu vào cáp có gland siết kín, đặt hướng miệng xuống dưới.
- Chọn cáp có vỏ chịu được nhiệt độ thấp cho đoạn đi trong kho âm sâu. Vỏ PVC thông thường cứng và dễ nứt khi bị uốn ở nhiệt độ thấp, nên cần đối chiếu nhiệt độ làm việc tối thiểu ghi trong catalogue của nhà sản xuất cáp với nhiệt độ thiết kế của kho.
Cách tính tiết diện cáp theo dòng điện và sụt áp vẫn làm như với các phụ tải khác trong xưởng, xem bài cách chọn dây cáp điện cho nhà xưởng theo công suất. Riêng cáp cấp cho máy nén nên kiểm tra thêm sụt áp lúc khởi động.

Đang xây kho lạnh hoặc thêm kho lạnh vào nhà xưởng? Đại Phú Thịnh tính tải, thiết kế tủ điện, nguồn dự phòng và thi công phần điện phối hợp cùng đơn vị lắp máy lạnh. Khảo sát miễn phí trong 24h tại TP HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Long An.
Chiếu sáng trong kho lạnh
Đèn trong kho lạnh phải chịu được ba thứ cùng lúc: nhiệt độ thấp, độ ẩm cao và hơi nước đọng mỗi khi cửa kho mở. Vì vậy nên dùng đèn LED công nghiệp có cấp bảo vệ IP65 trở lên, nhà sản xuất ghi rõ dải nhiệt độ làm việc bao gồm nhiệt độ của kho. Đèn LED còn có lợi là tỏa nhiệt ít, giảm tải cho máy lạnh so với đèn cao áp kiểu cũ.
Một vài điểm thực tế khi bố trí:
- Đèn đặt giữa các lối đi giữa kệ, không đặt ngay trên đầu kệ cao để tránh xe nâng va chạm và để ánh sáng xuống được sàn lối đi.
- Công tắc đặt ngoài cửa kho, có đèn báo trạng thái để người bên ngoài biết đèn trong kho đang bật, tránh để đèn sáng cả đêm.
- Nên có ít nhất một nhóm đèn sự cố trong kho và ở khu đệm, chạy bằng nguồn ưu tiên hoặc có pin, để người trong kho tìm được cửa khi mất điện.
Mạch sưởi: xả đá, cửa, ống thoát nước và nền
Kho lạnh là nơi hiếm hoi trong nhà xưởng mà điện được dùng để sưởi. Các mạch sưởi thường gặp:
- Điện trở xả đá dàn lạnh: đóng theo lịch của bộ điều khiển, khi xả đá thì quạt dàn lạnh dừng. Mỗi dàn nên có CB riêng để khi một điện trở chạm vỏ không làm mất cả kho.
- Sưởi khay và ống thoát nước xả đá: thường là cáp sưởi quấn dọc ống thoát trong đoạn đi qua vùng lạnh. Thiếu mạch này, nước xả đá đóng băng trong ống, tràn ra sàn và đóng thành lớp băng dưới dàn lạnh.
- Sưởi khung cửa: cáp sưởi chạy quanh khung và ngưỡng cửa kho âm, giữ cho gioăng không dính băng và cửa đóng mở được.
- Sưởi nền: kho âm sâu đặt trực tiếp trên nền đất cần chống đất dưới sàn bị đóng băng lâu ngày làm phồng nền. Có thể dùng cáp sưởi chôn trong lớp nền hoặc ống thông gió dưới nền; nếu dùng cáp sưởi thì cần cảm biến nhiệt độ và bộ điều khiển riêng, cấp từ nguồn ưu tiên.
Các mạch sưởi chạy trong môi trường ẩm và nằm sát người đi lại, nên phải có thiết bị chống dòng rò (RCD hoặc RCBO) phù hợp và vỏ kim loại phải được nối đất.
An toàn cho người làm việc trong kho
Kho lạnh có một rủi ro mà xưởng thường không có: người bị kẹt bên trong khi cửa đóng. Phần điện cần đáp ứng:
- Nút báo kẹt người đặt bên trong, gần cửa, có đèn chiếu sáng riêng để tìm thấy trong tối. Khi bấm, còi và đèn chớp bên ngoài kho và ở phòng bảo vệ phải hoạt động, kể cả khi mất điện lưới (dùng nguồn ưu tiên hoặc bộ lưu điện nhỏ).
- Cửa mở được từ bên trong bằng tay, kể cả với cửa trượt tự động. Đây là phần của nhà cung cấp cửa, nhưng điện phải bảo đảm khi mất điện cửa không bị khóa cứng.
- Tiếp địa đầy đủ cho vỏ panel kim loại, giá kệ, dàn lạnh và khung cửa. Môi trường ẩm làm tăng nguy cơ điện giật khi có rò điện. Yêu cầu về điện trở nối đất xem thêm bài hệ thống tiếp địa và chống sét nhà xưởng.
- Nút dừng khẩn cho cửa tự động và sàn nâng dock, đặt ở vị trí người vận hành dễ với tới.
Giám sát nhiệt độ và cảnh báo từ xa
Thiết bị điện cuối cùng nhưng thường quyết định việc có giữ được hàng hay không là hệ thống giám sát. Tối thiểu nên có cảm biến nhiệt độ ghi dữ liệu liên tục, cảnh báo khi nhiệt độ kho vượt ngưỡng, khi mất điện lưới và khi máy nén báo lỗi. Cảnh báo nên được gửi qua tin nhắn hoặc ứng dụng tới điện thoại của người phụ trách, vì sự cố kho lạnh thường xảy ra vào ban đêm hoặc ngày nghỉ.
Với kho dược phẩm hoặc hàng xuất khẩu có yêu cầu truy xuất nhiệt độ, dữ liệu ghi nhiệt còn là hồ sơ bắt buộc. Nên thống nhất với chủ đầu tư từ đầu về số điểm đo, chu kỳ ghi và nơi lưu dữ liệu, để đi dây cảm biến và nguồn cho bộ ghi ngay trong lúc thi công.
Phối hợp với đơn vị lắp máy lạnh
Ở hầu hết công trình, máy lạnh và panel do một đơn vị riêng cung cấp, còn phần điện do nhà thầu điện làm. Ranh giới công việc nên ghi rõ trong hợp đồng: nhà thầu điện cấp nguồn đến đâu (đến tủ điều khiển máy lạnh hay đến từng dàn), ai cung cấp tủ điều khiển, ai đi dây điều khiển và cảm biến, ai chịu trách nhiệm lỗ xuyên panel. Thiếu bước này, các mạch sưởi và lỗ xuyên vách thường rơi vào khoảng trống không ai làm.
Trước khi đóng điện chạy thử, hai bên nên cùng kiểm tra thứ tự pha tại từng máy nén, cài đặt rơ le bảo vệ, thời gian trễ khởi động lại, hoạt động của ATS khi cắt điện lưới thật, và nút báo kẹt người.
Hỏi đáp
Kho lạnh nhỏ trong xưởng có cần máy phát riêng không?
Không nhất thiết. Nếu xưởng đã có máy phát, chỉ cần đưa kho lạnh vào thanh cái ưu tiên và kiểm tra máy phát còn đủ công suất cho dòng khởi động máy nén. Nếu xưởng chưa có, có thể làm sẵn tủ chờ đấu máy phát di động.
Có đặt tủ điện trong khu đệm của kho được không?
Không nên. Khu đệm có độ ẩm cao và nhiệt độ thay đổi mỗi lần mở cửa, hơi nước dễ ngưng tụ trong tủ. Tủ nên đặt ở khu khô ráo bên ngoài, chỉ đưa thiết bị bắt buộc vào trong.
Vì sao máy nén kho lạnh hay hỏng sau khi điện lực sửa đường dây?
Thường do đảo pha hoặc mất pha khi đóng điện lại, cộng với nhiều máy cùng khởi động một lúc. Rơ le bảo vệ pha và trễ khởi động lại theo từng cụm xử lý được phần lớn trường hợp này.
Cần nhà thầu làm phần điện cho kho lạnh, kho mát hay kho đông? Gửi mặt bằng và thông số máy lạnh, Đại Phú Thịnh tính tải, đề xuất phương án nguồn dự phòng và báo giá chi tiết. Khảo sát miễn phí trong 24h tại TP HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Long An.
