Dây cáp điện cho nhà xưởng được chọn theo ba phép kiểm tra nối tiếp nhau: dòng điện cho phép của cáp phải lớn hơn dòng định mức của CB bảo vệ (sau khi đã nhân hệ số nhiệt độ và hệ số lắp đặt), sụt áp đến cuối tuyến không vượt khoảng 5%, và cáp phải chịu được dòng ngắn mạch trong thời gian CB cắt. Tiết diện nào qua đủ cả ba thì dùng; trượt bước nào thì tăng tiết diện. Chọn theo “bảng 1 mm² chịu 6 A” truyền miệng thường đúng với tuyến ngắn, nhưng sai với tuyến dài hoặc máng cáp chạy dày.
Bài này đi lần lượt từng bước, có bảng tra tham khảo và một ví dụ tính cho động cơ 30 kW cách tủ 80 m. Đây là một phần trong quá trình lắp đặt hệ thống điện nhà xưởng, nên các con số ở đây cần được đối chiếu với bản vẽ và catalogue của hãng cáp trước khi đặt hàng.

Bước 1: Tính dòng điện làm việc của từng tuyến
Mọi phép chọn cáp bắt đầu từ dòng điện làm việc (Ib) của tải mà tuyến cáp đó cấp. Với tải 3 pha 380 V:
Ib = P / (√3 × U × cosφ × η)
Trong đó P là công suất cơ (kW) ghi trên nhãn động cơ, cosφ là hệ số công suất, η là hiệu suất. Với tủ phân phối cấp cho cả một khu, P là công suất tính toán đã nhân hệ số đồng thời chứ không phải cộng thẳng công suất tất cả máy. Nếu chưa có con số này, xem cách tính phụ tải điện nhà xưởng từ danh sách máy móc trước, vì cáp tổng chọn sai chủ yếu do phụ tải bị cộng thừa hoặc thiếu.
Một mẹo nhanh để kiểm tra lại: động cơ 3 pha 380 V chạy khoảng 2 A cho mỗi kW. Động cơ 30 kW sẽ ăn khoảng 55–60 A. Kết quả tính ra lệch xa con số này thì xem lại đơn vị.
Bước 2: Chọn CB trước, rồi mới chọn cáp theo CB
Nhiều người chọn cáp theo dòng tải rồi mới gắn CB, dẫn đến cáp nhỏ hơn CB và CB không bảo vệ được cáp. Thứ tự đúng theo TCVN 7447-5-52 (tương đương IEC 60364-5-52) là:
Ib ≤ In ≤ Iz
- Ib: dòng làm việc của tải (bước 1).
- In: dòng định mức của CB, chọn nấc tiêu chuẩn ngay trên Ib (40, 50, 63, 80, 100 A…).
- Iz: dòng cho phép thực tế của cáp, tức là dòng tra bảng nhân với các hệ số hiệu chỉnh ở bước 3.
Như vậy cáp được chọn để chịu được dòng của CB, không chỉ dòng của tải. Khi tải sau này tăng thêm vài máy, CB có thể đã đổi lên nấc trên, nên cần nhìn trước kế hoạch mở rộng xưởng khi chốt tiết diện cáp trục.

Bước 3: Tra bảng dòng cho phép và nhân hệ số hiệu chỉnh
Dòng cho phép của cáp phụ thuộc vào vật liệu lõi, lớp cách điện và cách đi dây. Bảng dưới đây là giá trị tham khảo cho cáp đồng nhiều lõi, 3 lõi mang tải, đặt trên máng cáp đục lỗ hoặc thang cáp (phương pháp lắp đặt E), nhiệt độ không khí 30°C, theo IEC 60364-5-52. Catalogue của từng hãng cáp có thể chênh vài ampe, khi đặt hàng nên lấy số của hãng.
| Tiết diện lõi đồng (mm²) | Cách điện XLPE, 90°C (A) | Cách điện PVC, 70°C (A) |
|---|---|---|
| 4 | 42 | 34 |
| 6 | 54 | 43 |
| 10 | 75 | 60 |
| 16 | 100 | 80 |
| 25 | 127 | 101 |
| 35 | 158 | 126 |
| 50 | 192 | 153 |
| 70 | 246 | 196 |
| 95 | 298 | 238 |
| 120 | 346 | 276 |
| 150 | 399 | 319 |
| 185 | 456 | 364 |
| 240 | 538 | 430 |
Cáp đi trong ống chôn đất, trong ống âm tường hoặc trong máng kín sẽ tản nhiệt kém hơn, dòng cho phép thấp hơn bảng trên đáng kể. Khi đó phải tra đúng cột của phương pháp lắp đặt tương ứng.
Hệ số nhiệt độ
Mái tôn nhà xưởng ở miền Nam có thể làm không khí sát mái lên 40–45°C vào buổi trưa, trong khi bảng tra lấy mốc 30°C. Với cáp XLPE, hệ số hiệu chỉnh khoảng 0,96 ở 35°C, 0,91 ở 40°C và 0,87 ở 45°C. Cáp PVC giảm mạnh hơn: khoảng 0,87 ở 40°C. Tuyến cáp chạy trên kèo gần mái nên tính theo nhiệt độ cao, không lấy nhiệt độ ở mặt sàn.
Hệ số nhóm cáp
Nhiều mạch nằm sát nhau trên cùng một máng sẽ nung nóng lẫn nhau. Với một lớp cáp đặt sát nhau trên máng đục lỗ, hệ số khoảng 0,88 cho 2 mạch, 0,82 cho 3 mạch, 0,79 cho 4 mạch và còn khoảng 0,7 khi lên tới 9 mạch. Đây là chỗ hay bị bỏ qua nhất, vì bản vẽ thường chỉ ghi tiết diện từng tuyến mà không ghi số tuyến đi chung máng. Cách bố trí và chọn kích thước máng để giảm hệ số này có trong bài lắp đặt máng cáp, thang cáp nhà xưởng.
Điều kiện cần đạt: dòng tra bảng × hệ số nhiệt độ × hệ số nhóm ≥ In của CB.
Cần kiểm tra lại tiết diện cáp trong bản vẽ hoặc báo giá đang có? Đại Phú Thịnh khảo sát miễn phí trong 24h tại TP HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Long An.
Bước 4: Kiểm tra sụt áp theo chiều dài tuyến
Cáp đủ chịu nhiệt chưa chắc đã đủ cho máy chạy khỏe. Tuyến càng dài, điện áp ở đầu máy càng thấp; động cơ thiếu áp sẽ nóng hơn, khởi động khó, biến tần có thể báo lỗi thấp áp. Công thức gần đúng cho mạch 3 pha:
ΔU = √3 × Ib × L × (R × cosφ + X × sinφ)
L là chiều dài tuyến (km), R và X là điện trở và điện kháng của cáp (Ω/km, lấy trong catalogue). Với cáp đồng, điện trở ở 90°C xấp xỉ 1,47 Ω/km cho 16 mm², 0,93 Ω/km cho 25 mm² và 0,67 Ω/km cho 35 mm²; điện kháng cáp hạ thế nhiều lõi khoảng 0,08 Ω/km.
Ngưỡng chấp nhận được: IEC 60364-5-52 gợi ý sụt áp từ điểm đấu nối đến thiết bị không quá 3% cho chiếu sáng và 5% cho tải khác khi lấy điện từ lưới hạ thế công cộng. Xưởng có trạm biến áp riêng được phép 6% và 8%, nhưng thực tế thi công nên giữ mạch động lực dưới 5% tính từ tủ tổng, vì còn phải chừa phần sụt áp lúc khởi động động cơ (dòng khởi động trực tiếp gấp 5–7 lần dòng định mức).
Bước 5: Kiểm tra chịu ngắn mạch và chọn dây trung tính, dây PE
Khi có ngắn mạch, cáp phải chịu được dòng sự cố trong khoảng thời gian CB cắt mà không hỏng cách điện. Điều kiện:
S ≥ Ik × √t / k
Với S là tiết diện (mm²), Ik là dòng ngắn mạch tại đầu tuyến (A), t là thời gian cắt (s), k = 143 cho cáp đồng XLPE và 115 cho cáp đồng PVC. Bước này hay làm tăng tiết diện ở các tuyến ngắn nằm sát tủ tổng của trạm biến áp lớn, nơi dòng ngắn mạch cao. Ở các tuyến nhánh xa, dòng ngắn mạch đã giảm nhiều nên thường không quyết định tiết diện.
Dây bảo vệ PE theo cách chọn phổ biến của IEC 60364-5-54: pha đến 16 mm² thì PE bằng pha; pha từ 25 đến 35 mm² thì PE 16 mm²; pha từ 50 mm² trở lên thì PE bằng một nửa tiết diện pha. Dây trung tính của xưởng có nhiều biến tần, đèn LED, máy hàn inverter nên để bằng dây pha, vì dòng hài bậc 3 cộng dồn vào dây trung tính. PE phải nối về hệ thống tiếp địa đã đo đạt trị số yêu cầu.

Ví dụ: chọn cáp cho động cơ 30 kW cách tủ 80 m
Giả sử một máy nén khí 30 kW, 380 V, cosφ 0,85, hiệu suất 0,9, đặt cách tủ phân phối 80 m. Cáp đồng XLPE 4 lõi đi trên máng đục lỗ chung với 2 tuyến khác, máng chạy dưới mái nên lấy 40°C. (Đây là ví dụ minh họa cách tính, không phải số liệu của một công trình cụ thể.)
| Bước | Phép tính | Kết quả |
|---|---|---|
| Dòng làm việc | 30.000 / (1,732 × 380 × 0,85 × 0,9) | Ib ≈ 59,6 A |
| Chọn CB | Nấc tiêu chuẩn ngay trên 59,6 A | MCCB 63 A |
| Dòng tra bảng cần có | 63 / (0,91 × 0,82) | ≥ 84,4 A → cáp 16 mm² (100 A) |
| Sụt áp 80 m, 16 mm² | 1,732 × 59,6 × 0,08 × (1,47 × 0,85 + 0,08 × 0,53) | ≈ 10,7 V, tức 2,8% → đạt |
| Ngắn mạch, t = 0,1 s | 16 × 143 / √0,1 | Chịu được ≈ 7,2 kA |
| Dây PE | Pha 16 mm² | PE 16 mm² |
Kết quả: cáp Cu/XLPE/PVC 4×16 mm² + E16 mm². Nếu dòng ngắn mạch tại tủ tính ra lớn hơn khoảng 7 kA thì phải xét lại thời gian cắt của CB hoặc tăng tiết diện.
Đổi một điều kiện: nếu máy đặt cách tủ 200 m thay vì 80 m, cùng cáp 16 mm² thì sụt áp lên khoảng 26,7 V (7%), vượt ngưỡng. Lên 25 mm² còn khoảng 4,5%, đạt. Tức là với tuyến dài, sụt áp chứ không phải dòng cho phép mới là thứ quyết định tiết diện. Gặp trường hợp này, nhiều khi đặt thêm một tủ phân phối phụ gần cụm máy sẽ rẻ hơn kéo cả tuyến cáp to.
Cáp đồng hay cáp nhôm, CVV hay CXV?
- CXV (cách điện XLPE) chịu 90°C khi làm việc, cùng tiết diện mang dòng lớn hơn CVV khoảng 20–25%. Nhà xưởng nóng nên ưu tiên CXV cho cáp trục và cáp động lực.
- CVV (cách điện PVC) chịu 70°C, rẻ hơn, phù hợp mạch chiếu sáng, ổ cắm, tuyến ngắn tải nhỏ.
- Cáp nhôm nhẹ và rẻ hơn, dùng hợp lý cho tuyến trục tiết diện lớn từ trạm biến áp về tủ tổng. Cùng dòng tải, cáp nhôm cần tiết diện lớn hơn cáp đồng khoảng 1,5 lần, và đầu cốt phải là loại đồng–nhôm, siết đúng lực để tránh phát nhiệt ở mối nối.
- Cáp chống cháy (FR) bắt buộc cho các mạch phải chạy khi có cháy như bơm chữa cháy, quạt hút khói, đèn thoát hiểm. Chi tiết xem bài bơm chữa cháy và nguồn điện ưu tiên cho nhà xưởng.

Những lỗi chọn cáp hay gặp khi đi nghiệm thu
- Cáp nhỏ hơn CB. Ví dụ CB 100 A đi cáp 16 mm² trên máng dày: CB không cắt khi cáp đã quá nhiệt.
- Bỏ qua hệ số nhóm. Từng tuyến đều “đúng bảng”, nhưng 8–10 tuyến chồng trên một máng thì mỗi tuyến chỉ còn khoảng 70% khả năng mang dòng.
- Không tính sụt áp cho dãy máy cuối xưởng. Thường gặp ở xưởng dài trên 100 m chỉ có một tủ tổng đặt ở đầu hồi.
- Dây trung tính nhỏ hơn dây pha trong xưởng nhiều biến tần, dẫn đến nóng dây N và nóng đầu cốt.
- Đầu cốt, mối nối không tương xứng với cáp. Cáp chọn đúng nhưng ép cốt sai cỡ hoặc siết thiếu lực vẫn phát nhiệt. Trước khi đóng điện nên làm theo các bước kiểm tra đầu cáp trước đấu nối.
Hỏi đáp nhanh
Có công thức nhanh nào để chọn dây theo công suất không?
Có thể ước lượng 2 A/kW cho động cơ 3 pha 380 V, rồi tra bảng dòng cho phép ở trên. Nhưng con số này chỉ để dự trù vật tư; tiết diện chốt thi công phải qua đủ hệ số nhiệt độ, hệ số nhóm và sụt áp.
Cáp đi trên máng ngoài trời có phải giảm dòng không?
Có. Ngoài nhiệt độ cao, cáp phơi nắng trực tiếp còn nóng thêm do bức xạ, nên nên có nắp che máng hoặc tăng một cấp tiết diện, và dùng loại vỏ chịu UV.
Nên chọn dư bao nhiêu để sau này lắp thêm máy?
Cáp trục từ trạm về tủ tổng nên tính theo công suất trạm biến áp, không theo tải hiện tại. Cáp nhánh đến từng máy chỉ cần đúng tải của máy đó; dư nhiều ở cáp nhánh tốn tiền mà không có tác dụng.
Cáp của hãng nào cũng tra cùng một bảng được không?
Bảng trong bài là giá trị tham khảo theo tiêu chuẩn. Mỗi hãng công bố dòng cho phép và điện trở riêng trong catalogue; khi lập bản vẽ thi công nên dùng số của đúng hãng sẽ mua.
Chọn dây cáp đúng ngay từ bản vẽ rẻ hơn rất nhiều so với kéo lại cáp khi xưởng đã chạy. Nếu anh chị đang có bản vẽ hoặc bảng khối lượng cần soát lại tiết diện, gửi cho Đại Phú Thịnh để kỹ sư kiểm tra theo từng tuyến.
Gửi bản vẽ hoặc danh sách máy, Đại Phú Thịnh tính tiết diện cáp và báo giá vật tư cho từng tuyến. Khảo sát miễn phí trong 24h tại TP HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Long An.
